Compositie zegt iets over hoe de verschillende onderdelen binnen een vlak zijn geplaatst. Zo kan alles in het midden staan of langs een diagonale lijn. Soms vormen de onderdelen samen een denkbeeldige driehoek.

Bij platte kunstwerken (tekeningen, foto's en schilderijen) spreken we van compositie of ordening. Bij ruimtelijke kunstwerken (sculpturen, constructies) spreken we van ordening, opstelling of groepering. Een 3D ordening heeft andere regels. Je kunt om sculpturen heen lopen en dan heb je steeds andere standpunten. Sommige beeldengroepen zijn zo opgesteld dat alleen de voorkant (frontaal) interessant is. Staan alle onderdelen naast elkaar op een lijn dan noemen we dat een lineaire ordening.

Door gebruik te maken van lijnen of beeld-assen, worden composities opgebouwd in een beeld. Deze kunnen zowel symmetrisch als asymmetrisch zijn en maken een beeld dynamisch of statisch.

Composities

  • Centrale compositie


    Bij een centrale compositie staan alle belangrijke onderdelen in het midden van de compositie. Bij een portret spreek je meestal van een centraal compositie. De beeld-as is cirkelvormig.

  • Driehoekscompositie


    Wanneer alle belangrijke onderdelen binnen een denkbeeldige driehoek vallen spreek je over een driehoekscompositie. Dit levert vaak een rustig beeld op dat in balans is. Bij een sculptuur spreek je over een piramidale compositie.

  • Diagonale compositie


    Bij een diagonale compositie lopen de belangrijkste onderdelen langs een schuine lijn van linksonder naar rechtsboven of rechtsonder naar linksboven. Deze compositie zorgt voor een dynamisch (bewegend) effect.

  • Horizontale compositie


    Bij een horizontale compositie lopen de belangrijkste onderdelen langs een denkbeeldige horizontale lijn (niet te verwarren met de horizon). Deze compositie maakt een rustige en stabiele indruk.

  • Verticale compositie


    Bij een verticale compositie lopen de belangrijkste onderdelen langs een denkbeeldige verticale lijn of lijnen.

  • Spiraalvormige compositie


    Bij een spiraalvormige compositie lopen de belangrijkste onderdelen langs een denkbeeldige cirkel, spiraal of S-lijn.

  • Symmetrische compositie


    Wanneer je een compositie door midden hakt en beide helften (horizontaal of verticaal) precies hetzelfde zijn opgebouwd spreek je van een symmetrische compositie. Beide helften hoeven niet in de voorstelling gespiegeld te zijn.

    ​De voorstelling in het fresco van Michelangelo is niet gespiegeld. Terwijl de compositie dit wel is, want in de linkerhelft zie je qua indeling precies dezelfde opbouw als de rechterhelft. Beide helften zijn in balans.

  • Asymmetrische compositie


    Bij een asymmetrische compositie zijn beide helften niet gespiegeld in de opbouw.

  • Overall compositie / verspreide compositie


    Een verspreide compositie wordt ook wel overall compositie genoemd. Hierbij zijn de onderdelen binnen de compositie op een overzichtelijke manier neergezet, waarbij geen van de afgebeelde onderdelen extra nadruk krijgt. Alle onderdelen zijn evenredig (regelmatig) over het beeldvlak verdeeld. 

Dynamisch, statisch & ritmisch

Door gebruik te maken van dynamische beeld-assen, kleurcontrasten of vormen kan een beeld een dynamische, statische of ritmische compositie bekomen.

Dynamische compositie

Bij een dynamische compositie lijkt de opbouw 'beweeglijk' of 'in beweging'.

Dynamiek in een compositie krijg je door:
- Diagonale of schuine beeld-as.
- Gebogen/gedraaide beeld-as.
- Gebruik van verschillende vormen.
- Beweeglijke vormen.
- Kleurcontrasten.
- Herhaling van vorm, kleur en/of richting.

Bij een statische compositie lijkt de opbouw 'stil te staan' of 'in rust'. De onderdelen in de compositie zijn in evenwicht met elkaar.

Evenwicht in een compositie krijg je door:
- Horizontale en/of verticale beeld-as.
- ​Weinig 'beweging'.
- Gelijkmatige verdeling van vormen en kleuren.
- Weinig contrast. 
- Symmetrische beeld-as.

Statische compositie

Ritmische compositie

Door herhaling ontstaat ritme. Wanneer een bepaalde vorm of kleur regelmatig herhaald wordt, ontstaat een ritmische compositie. Een afwisselend ritme maakt de compositie dynamisch. Herhaling van een ritme langs horizontale of verticale lijnen geeft een rustig, statisch effect.

Kom je graag meer te weten? Lees dan verder. Dit deel wordt niet getoetst.

BONUS MATERIAAL

Perspectief

Om een suggestie te geven van ruimte of diepte kan je gebruik maken van meetkundig (lineair) perspectief of kleurperspectief. In de Renaissance werd het lineair perspectief ontdekt. Voorheen zagen kunstenaars wel perspectief maar pasten ze dit toe op gevoel. In de landschapskunst zie je al snel de ontwikkeling in het kleurperspectief.

Gevoelsperspectief

Bij gevoelsperspectief heeft de kunstenaar op zijn gevoel diepte proberen te suggereren door perspectief toe te passen. Omdat dit niet 'uitgemeten' is klopt het niet en lijken de objecten erin te zijn geplakt.

Bij kleurperspectief wordt gebruik gemaakt van typische kenmerken van kleuren om ruimte/diepte te maken. Rood is opdringerig, dus lijkt naar voren te springen. Blauw is weer veel zachter en gaat meer naar de achtergrond. Vaak gaat het hier om een kleurcontrast zoals warm-koud of complementair.
Een andere manier waarop kleurperspectief wordt gebruikt is het atmosferisch perspectief.

Kleurenperspectief

Atmosferisch perspectief

Bij atmosferisch perspectief zijn de kleuren vooraan kleurrijk en scherp; naar achteren toe worden de kleuren lichter, grijzer en vager. Een kunstenaar maakt gebruik van deze manier van schilderen om ruimte/diepte te creëren.

1-Punt & 2-punt
Perspectief

3-Punt perspectief

Bij 3 puntperspectief is een derde vluchtpunt toegevoegd.